Miras bırakanın son arzularını somutlaştırdığı vasiyetnameler, Türk Medeni Kanunu nezdinde en sıkı şekil şartlarına tabi hukuki işlemlerden biridir. Bir vasiyetnamenin varlığı, onun mutlak surette uygulanacağı anlamına gelmez. Kanun koyucu, hem miras bırakanın irade özgürlüğünü korumak hem de yasal mirasçıların haklarını güvence altına almak amacıyla belirli durumlarda bu belgelerin iptal edilmesine imkan tanımıştır.
Bir vasiyetnamenin mahkeme kararıyla iptal edilmesine yol açan temel sakatlıkları şu başlıklar altında incelemek mümkündür:
1. Ehliyetsizlik Meselesi
Vasiyetname düzenlendiği sırada miras bırakanın “ayırt etme gücüne” (temyiz kudretine) sahip olması şarttır. Genellikle ileri yaşlarda düzenlenen vasiyetnamelerde; demans, alzheimer veya diğer akli melekeleri zayıflatan rahatsızlıklar ehliyetsizlik iddiasını gündeme getirir.
Hukuki Sonuç: Eğer murisin vasiyet anında fiil ehliyetine sahip olmadığı tıbbi raporlarla (özellikle Adli Tıp Kurumu kanalıyla) ispatlanırsa, vasiyetname baştan itibaren geçersiz sayılır.
2. İrade Sakatlıkları (Hata, Hile, Korkutma ve Zorlama)
Miras bırakanın iradesi sakatlanmışsa, yani vasiyetnameyi kendi özgür iradesiyle değil de bir yanıltma veya baskı altında yapmışsa iptal davası açılabilir.
Hile ve Korkutma: Bir mirasçının, murisi ikna etmek için yalan beyanlarda bulunması veya onu tehdit etmesi durumunda, vasiyetnamenin iptali kaçınılmazdır.
3. Şekil Noksanlıkları
Vasiyetnameler kanunda sayılan üç türden (resmi, el yazılı veya sözlü) biriyle yapılmalıdır. Her türün kendine has katı şekil şartları vardır:
Resmi Vasiyetnamede: İki tanığın huzurunda yapılması ve noter tasdiki gibi unsurların eksikliği.
El Yazılı Vasiyetnamede: Belgenin başından sonuna kadar murisin kendi el yazısıyla yazılmamış olması (bilgisayar çıktısı geçersizdir), düzenleme tarihinin (gün, ay, yıl) ve imzanın bulunmaması.
4. İçeriğin Hukuka veya Ahlaka Aykırı Olması
Vasiyetnamenin içeriği veya amacı hukuka, kamu düzenine ya da genel ahlaka aykırı olamaz.
Örnek: Mirasın bir suçun işlenmesi şartına bağlanması veya ahlaka aykırı bir durumun gerçekleştirilmesi koşuluyla bırakılması vasiyetnameyi geçersiz kılar.
İptal Davasında Kritik Süreler ve Usul
Vasiyetnamenin iptali davası, vasiyetnamenin açıldığı ve ilgililerin iptal sebebini öğrendiği tarihten itibaren 1 yıl içinde açılmalıdır. Her halükarda vasiyetnamenin açılmasından itibaren iyi niyetli davalılara karşı 10 yıl, kötü niyetli davalılara karşı 20 yıllık hak düşürücü süreler söz konusudur.
Bu davalarda görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesi olup, dava tüm mirasçılara karşı değil, sadece vasiyetnameden menfaat sağlayan kişilere karşı açılır.
İptal ile Tenkis Davası Arasındaki Fark
Vasiyetnamenin iptali, belgenin tamamen ortadan kaldırılmasını hedeflerken; Tenkis Davası, vasiyetnamenin geçerli olduğunu ancak yasal mirasçıların “saklı paylarını” (mahfuz hisse) ihlal ettiğini savunur. Eğer vasiyetname şeklen geçerliyse ancak hakkınız olan payı vermiyorsa, iptal değil tenkis davası ikame edilmelidir.